ฐานพระพุทธรูป กับ ลายนักษัตร ความงามจากความเชื่อท้องถิ่น

[สืบศิลป์] โดย กีรติ


ฐานพระพุทธรูป กับ ลายนักษัตร ความงามจากความเชื่อท้องถิ่น

เมื่อกล่าวถึงความหลากหลายและความงดงามอย่างวิจิตรแล้ว คงหนีไม่พ้นศิลปะรัตนโกสินทร์ ดังเป็นที่ทราบกันดีแล้วว่า ในช่วงรัตนโกสินทร์ตอนต้นนั้น พระพุทธศาสนามีความรุ่งเรืองมาก มีการสร้างวัด และพระพุทธรูปเป็นจำนวนมาก และยังพบว่าในช่วงเวลาดังกล่าว ปรากฏฐานพระพุทธรูปแบบพิเศษที่ไม่เคยปรากฏมาก่อน นั่นคือฐานพระพุทธรูปทรงเครื่อง ลวดลายนักษัตร

ประกอบกับการสร้างรูปแบบที่มีความโดดเด่นมีเอกลักษณ์เฉพาะขึ้นมาร่วมด้วย การสร้างฐานพระพุทธรูปในช่วงเวลาดังกล่าวจึงมีความหลากหลาย และมีอิสระมากยิ่งขึ้น กล่าวคือสามารถประดิษฐ์รูปแบบที่ไม่ใช่ขนบเดิมที่จะต้องสร้างเป็นฐานบัวเพียงอย่างเดียว หรือการประดับฐานด้วยภาพเล่าเรื่องตามพุทธประวัติ

โดยพบหลักฐานทางโบราณคดีเกี่ยวกับฐานพระพุทธรูปทรงเครื่องลวดลายนักษัตรจำนวน ๔ ฐาน ปัจจุบันเก็บรักษาเก็บไว้ที่พิพิธภัณฑ์ของวัดโชติทายการาม ซึ่งตั้งอยู่ริมฝั่งขวาของคลองดำเนินสะดวก จังหวัดราชบุรี จากคำบอกเล่าของพระผู้ดูแลพิพิธภัณฑ์กล่าวว่า ฐานพระพุทธรูปชุดนี้ ได้จากการบริจาคจากผู้มีจิตศรัทธาเมื่อแรกสร้างในปีพ.ศ.๒๕๐๗ จึงไม่มีหลักฐานระบุแน่ชัดว่าเดิมทีนั้นประดิษฐานอยู่ที่ใด หรือใครเป็นผู้สร้าง ซึ่งฐานพระพุทธรูปต่าง ๆ เหล่านี้เหลือเฉพาะส่วนฐานเท่านั้น ส่วนองค์พระพุทธรูปสูญหายไปนานแล้ว

ฐานพระพุทธรูปลวดลายนักษัตรนี้ เป็นฐานพระพุทธรูปสำริด ลงรัก ปิดทอง ประกอบไปด้วยขายกสูง ๓ ขารองรับฐานผังครึ่งวงกลมสอบขึ้นเป็นชั้นสามเหลี่ยม

ด้านหน้าตัดตรง ด้านหลังวาดทรงเป็นเส้นโค้ง รองรับฐานบัวซึ่งเป็นส่วนประดิษฐานพระพุทธรูปอีกชั้นหนึ่ง

ในส่วนของการประดับลวดลายพบว่า ได้มีการแบ่งส่วนของลวดลายออกเป็นแถวอย่างเป็นระเบียบ โดยแถวล่างสุดทำเป็นช่องสี่เหลี่ยมยาวติดต่อกันตลอดทั้งฐาน ในแต่ละช่องเป็นลวดลายสัตว์ตามปี นักษัตร ถัดขึ้นไปอีกแถวเป็นลวดลายบุคคล โดยปรากฏทั้งรูปพุทธศาสนิกชนกำลังประนมมือ และรูปเหล่าพระสาวกจำนวนมาก นั่งสมาธิเป็นแถวซ้อนกันเต็มพื้นที่ประมาณ ๘-๑๐ แถว

การประดับส่วนฐานของพระพุทธรูปด้วยลายนักษัตรนี้ถือว่าพบไม่มากนัก โดยมากจะพบเพียงการประดับด้วยลายกระหนก ลายผ้าทิพย์ เป็นส่วนมาก จึงเป็นที่น่าสนใจอย่างยิ่งถึงความหมายและความสำคัญที่ปรากฏบนฐานพระพุทธรูปชุดนี้

จวน เครือวิชฌยาจารย์ ผู้ศึกษาเรื่องราวความเชื่อของคนในท้องถิ่นโพธาราม จังหวัดราชบุรี ได้กล่าวถึง ตำราเรื่องสิบสองนักษัตรว่า มีการบันทึกเรื่องราวความ เชื่อของโหราศาสตร์ ซึ่งถือว่าเป็นแนวความคิดที่โดดเด่นของชาวมอญในจังหวัดราชบุรี และการประดับฐานพระพุทธรูปด้วยลวดลายตามความเชื่อเรื่องนักษัตรของชาวมอญนี้ สอดคล้องกับตำราภาษามอญที่พบ สามารถเชื่อมโยงความสัมพันธ์ของการแสดงออก ความเชื่อ และแนวความคิดในงานศิลปกรรมได้

อีกแนวความคิดหนึ่งนั้นมีความเห็นว่า ลวดลายดังกล่าวเป็นความนิยมของชาวจีน ซึ่งมีบทบาทสูงในสมัยรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว

จากรายงานของ ประทุม ชุ่มเพ็งพันธุ์ ได้ทำการวิเคราะห์ถึงการให้ความสำคัญในเรื่องของการนำรูปสัตว์ ในสิบสองนักษัตรมาทำเป็นตราประทับ บ้างทำเป็นสัญลักษณ์ประจำกระทรวง ตราประจำเมืองต่าง ๆ ซึ่งจีนเองเป็นต้นกำเนิดของการตั้งปีสิบสองนักษัตร

อย่างไรก็ตาม ความเป็นไปได้ของแนวความคิดแรกสะท้อนความเชื่อมโยงของกลุ่มชนชาวมอญที่อพยพมาตั้งถิ่นฐานในจังหวัดราชบุรีมากกว่า ซึ่งชาวมอญนั้นมีความศรัทธาอย่างแรงกล้าในศาสนาพุทธ การนำแนวความคิด ความเชื่อ หรือคติบางประการ เป็นองค์ประกอบในงานศิลปกรรมจึงเป็นสิ่งที่เป็นไปได้สูง

แม้ว่าปัจจุบันฐานพระพุทธรูปในกลุ่มนี้ดูจะหมดความนิยมในการสร้างลงไปแล้ว แต่อย่างน้อยก็เป็นสิ่งยืนยันความเชื่อ และคติโบราณที่เกี่ยวข้องกับนักษัตรได้เป็นอย่างดี ·

เอกสารอ่านประกอบ

  • จวน เครือวิชฌยาจารย์. วิถีชีวิตชาวมอญ. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, ๒๕๓๗.
  • ประทุม ชุ่มเพ็งพันธุ์. “เมือง ๑๒ นักษัตร” ศิลปากร. ปีที่๓๖, ฉบับที่ ๑ (มกราคม-กุมภาพันธ์ ๒๕๓๖) : หน้า ๕๙-๗๗.
  • พีรนันท์ นันทขว้าง. รูปแบบฐานพระพุทธรูป สมัยอยุธยา-รัตนโกสินทร์ตอนต้น. กรุงเทพฯ : สาขาวิชาประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรม มหาวิทยาลัยศิลปากร, ๒๕๔๑.
  • สงวน รอดบุญ. พุทธศิลป์รัตนโกสินทร์. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์รุ่งวัฒนา, ๒๕๒๖.
  • สุภัทรดิศ ดิศกุล, หม่อมเจ้า. ศิลปะในประเทศไทย. กรุงเทพฯ : มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, ๒๕๔๖.
  • จากหนังสือพิมพ์ ธรรมลีลา ฉบับที่ ๗๕ ก.พ. ๕๐
    โดย นฤมล สารากรบริรักษ์

    [อ่าน สืบศิลป์ ในฉบับอื่น] | [สารบัญ ก้าวฯที่ ๒๔]

    3 ตอบกลับที่ ฐานพระพุทธรูป กับ ลายนักษัตร ความงามจากความเชื่อท้องถิ่น

    1. ณัฐ พูดว่า:

      ยอดเลยยยยยยยยยยยยยยยย

    2. panuwat พูดว่า:

      เข้ามาอ่านแล้วนะครับ

    3. praneekaewyom พูดว่า:

      อยากทราบราคาฐานพระพุทธรูปโดยสังเขปครับ

    ใส่ความเห็น

    Fill in your details below or click an icon to log in:

    WordPress.com Logo

    You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

    Twitter picture

    You are commenting using your Twitter account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

    Facebook photo

    You are commenting using your Facebook account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

    Google+ photo

    You are commenting using your Google+ account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

    Connecting to %s

    %d bloggers like this: