รอยพระบาทที่จารึก

[สืบศิลป์] โดย กีรติ


รอยพระบาทที่จารึก

แต่เดิมรอยพระพุทธบาทเป็นสัญลักษณ์แทนองค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้า มีมาก่อนที่จะมีการสร้างพระพุทธรูปตั้งแต่สมัยอินเดียโบราณ และถึงแม้ว่าจะมีการสร้างพระพุทธรูปแล้วก็ตาม ทว่าความหมายแห่งการบูชาได้เปลี่ยนไป จากเดิมที่เป็นสัญลักษณ์แทนพระพุทธองค์ก่อนการสร้างพระพุทธรูป ในภายหลังที่ปรากฏพระพุทธรูปแล้ว รอยพระพุทธบาทได้กลายเป็นสัญลักษณ์ที่สำคัญเพื่อแสดงถึงว่าเป็นดินแดนที่พระพุทธองค์ได้ดำเนินไปถึง ‘เป็นสิริมงคล’ ซึ่งตามตำนานอ้างไว้ว่า รอยพระพุทธบาทซึ่งพระพุทธองค์ได้เสด็จประทับไว้ ๕ แห่ง ได้แก่ เขาสุวรรณมาลิก, เขาสุวรรณบรรพต, เขาสุมนกูฏ, เมืองโยนกบุรี และ หาดทรายในลำน้ำนัมมทานที

ตามคติการบูชารอยพระพุทธบาทนั้นเชื่อว่ารอยพระพุทธบาทที่เขาสุมนกูฏได้แพร่หลายเข้ามาในดินแดนสุวรรณภูมิเมื่อครั้งที่พระพุทธศาสนาจากลังกาเผยแผ่เข้ามายังประเทศไทย และมีการกล่าวถึงการจำลองรอยพระพุทธบาทจากลังกามาประดิษฐานไว้เช่นกัน ซึ่งปรากฏอยู่ในศิลาจารึกหลายหลัก เช่น ศิลาจารึกนครชุม

สำหรับหลักฐานที่เก่าที่สุดที่พบในประเทศไทยนั้นคือ การพบรอยพระพุทธบาทคู่ที่เมืองโบราณศรีมโหสถ วัดสระมรกต อำเภอโคกปีบ จังหวัดปราจีนบุรี อันเป็นร่องรอยในอารยธรรมทวารวดี กำหนดอายุน่าจะอยู่ในราวพุทธศตวรรษที่ ๑๑-๑๓ ซึ่งสลักจากศิลาแลง ความกว้างทั้งคู่ประมาณ ๓.๑๐ เมตร ตรงกลางฝ่าพระบาทนั้นสลักนูนเป็นรูปธรรมจักรขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง ๑.๑๐ เมตร

ในช่วงแรก ๆ ของการสร้างรอยพระพุทธบาทจะมีการสลักเป็นแบบตามธรรมชาติ แต่สลักลวด ลายวงกลมเป็นรูปพระธรรมจักรซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะแสดงให้ทราบว่าเป็นรอยพระบาทของพระพุทธองค์ สร้างขึ้นเพื่อเป็นเครื่องหมายแห่งการเสด็จมาเพื่อบำเพ็ญพุทธกิจ

จากนั้นไม่พบหลักฐานการสร้างรอยพระพุทธบาท จนกระทั่งพุทธศตวรรษที่ ๑๙ ด้วยอิทธิพลของพุทธศาสนาแบบลังกาวงศ์ ทำให้มีการประดับลวดลายบนฝ่าพระพุทธบาทมากขึ้นตามลำดับ นอกเหนือไปจากลายวงล้อพระธรรมจักร ซึ่งได้แก่ลายมงคล ๑๐๘ ประการ อันเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์แห่งมหาบุรุษลักษณะ

ลายมงคล ๑๐๘ ประการ ประกอบขึ้นด้วย

๑. สัญลักษณ์แห่งโชคลาภ ความเจริญ และความอุดมสมบูรณ์

๒. เครื่องประกอบบารมีของพระมหากษัตริย์และพระเจ้าจักรพรรดิ

๓. ส่วนประกอบทางรูปธรรมและนามธรรมของสุคติภพในจักรวาล

ทั้งหลายเหล่านี้รวมเป็นมงคลทั้ง ๑๐๘ ประการ อันแสดงออกถึงความเป็นสภาวะครอบจักรวาลของพระพุทธเจ้าและพระบารมีอันจักคุ้มครองและให้สิริมงคลต่อผู้ที่บูชาพระองค์

รอยพระพุทธบาทในสมัยสุโขทัยพบทั้งรอยพระพุทธบาทแบบเดี่ยวและแบบคู่ ในจารึกสุโขทัยราวพุทธศตวรรษที่ ๑๙ ระเบียบลำดับของมงคลเป็นแบบเดียวกันกับที่พุกาม คือเริ่มต้นที่ใต้หัวแม่เท้าเดินตามแนวนอนไปจนสุดความกว้างของรอยพระบาท วนลงสู่แนวส้นเท้าแล้วย้อนขึ้นตีวงแคบเข้าทุกทีจนจบลงที่ตรงกลาง ต่อมาพบพระพุทธบาทที่มีการเปลี่ยนแปลงระเบียบการจัดมงคล ๑๐๘ ประการที่รับแบบจากพุกาม พบที่รอยพระบาทจำลองสลักหินรอยหนึ่งจากวัดศรีชุม ระเบียบการจัดลายที่สืบเนื่องมาจนถึงรัตนโกสินทร์คือ ระเบียบอันแสดงแผนผังของสุคติภูมิแห่งจักรวาล มีพรหมโลกอยู่ด้านบนสุด เทวโลก เขาพระสุเมรุ โลกมนุษย์ เขา จักรวาล และมหาสมุทร อยู่ลดหลั่นกันลงมา และยังพบระเบียบการจัดรูปมงคลอีกระบบหนึ่งซึ่งปรากฏแล้วในสมัยสุโขทัยหลังพุทธศตวรรษที่ ๒๐ เป็นรอยพระพุทธบาทที่มีรูป ธรรมจักรขนาดใหญ่ ภายในมีสัญลักษณ์มงคล ๑๐๘ ประการ ในส่วนตรงกลางแสดงรูปพรหมโลก เทวโลกอันเป็นภูมิสูงสุดในจักรวาล จักรพรรดิรัตนะ ประกอบบารมีและเครื่องสูงของพระองค์ รวมทั้งมงคลอื่น ๆ เป็นส่วนประกอบของมนุษย์อยู่รอบนอก

การจัดมงคลในระบบตารางซึ่งนิยมมาก่อนแล้วในสมัยสุโขทัยนั้น ได้กระทำสืบต่อมาจนถึงสมัยอยุธยา และเป็นที่นิยมมากในสมัยอยุธยาตอนปลาย (พุทธศตวรรษที่ ๒๒-๒๓)

ในสมัยรัตนโกสินทร์ ลายมงคล ๑๐๘ ประการนั้น นิยมบรรจุลงในตารางเช่นเดียวกันกับสมัยสุโขทัยและอยุธยา วงกลมกลางฝ่าพระบาทที่เคยเป็นธรรมจักรไม่มีสัญลักษณ์แทรกในวงและมักเป็นรูปดอกบัวบานเป็นสัญลักษณ์ของโลก

ดังจะเห็นตัวอย่างที่ชัดเจนได้ อาทิ ที่วัดพระเชตุพนฯ (วัดโพธิ์) วัดประจำรัชกาลที่ ๑ ซึ่งต่อมาในรัชกาลที่ ๓ ได้สร้างวิหารพระนอนเพิ่มเติม ภายในประดิษฐานพระพุทธไสยาสน์ พระพุทธรูปองค์นี้ก่ออิฐถือปูนปิดทองทั่วทั้งองค์ยาว ๔๕ เมตร สูง ๑๕ เมตร ส่วนฝ่าพระบาทปรากฏลวดลายประดับมุกเป็นภาพมงคล ๑๐๘ ประการเช่นกัน •

[อ่าน สืบศิลป์ ในฉบับอื่น] | [สารบัญ – ก้าวฯที่ ๑๔]

Advertisements

2 Responses to รอยพระบาทที่จารึก

  1. สวรรค์เสก พูดว่า:

    กราบอย่างเดียว

    เกล้ากระผม นายสอ ใส่สะเก็ต ขอหมอบกราบงามๆ สักสามครั้ง

    และขอขอบคุณที่คุณพี่กีรี ค้นคว้านำสิ่งดีๆ แบบนี้มาเล่าสู่กันฟัง

    ขอบคุณครับ

  2. กีรติ พูดว่า:

    ขอขอบคุณน้องชาย นายสวรรค์เสกเช่นกัลล

    ติดตามอย่างนี้ พี่จะเขียนเรื่องอะไรมาให้อร่อยใจน้องดีน้า

ใส่ความเห็น

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Connecting to %s

%d bloggers like this: