นกเจ่า.. เจ้าบินมาแต่หนใด

[สืบศิลป์] โดย กีรติ



นกเจ่า.. เจ้าบินมาแต่หนใด

ชื่อเรียกองค์ประกอบในสถาปัตยกรรมไทย นับว่า มีความสำคัญและน่าสนใจอยู่ไม่น้อย เดิมทีอาจทราบที่มา และที่ไปของคำ ชื่อ เหล่านั้น แต่เมื่อผ่านเวลามาเนิ่นนาน ชื่อเรียกเหล่านั้นบางคำอาจสืบเค้าไม่ได้เลย แต่ถึงกระนั้น ชื่อเรียกเฉพาะในชิ้นส่วนต่างๆของอาคารก็ยังใช้อยู่เรื่อยมา

เรามักจะคุ้นเคยกับคำว่า ช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ โดยเรียกรวมกันเป็นชุดส่วน ประกอบของหน้าบัน ไม่ว่าจะเป็นหน้าบันพระอุโบสถ วิหาร ศาลา รวมไปถึงเวียงวังต่างๆ และเป็นที่ทราบกันดีว่า องค์ประกอบต่างๆเหล่านี้ จะไม่ใช้เรียกเครื่องเรือน อย่างสามัญทั่วไป โดยสงวนไว้เรียกเฉพาะอาคารที่สร้างขึ้นเนื่องในพระพุทธศาสนา และพระราชวังเท่านั้น สิ่งต่างๆเหล่านี้รวมอยู่ในส่วนที่เรียกว่า ‘เครื่องลำยอง’ องค์ประกอบที่สำคัญของสถาปัตยกรรมไทย

เครื่องลำยอง คือชื่อเรียกองค์ประกอบรวมชุดหนึ่งที่ใช้ประดับปิดท้ายขอบหลังคาด้านสกัดของอาคาร คือในส่วนของหน้าบัน ประกอบด้วยช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ และตัวลำยอง

ช่อฟ้า คือ ส่วนที่อยู่บริเวณยอดสุดของหน้าบันทั้งสองด้านของอาคารในงานสถาปัตยกรรมไทย โดยมีรูปลักษณะคล้ายสัตว์ปีกจำพวกนก ครุฑ คือมีจะงอยปาก ตรงส่วนกลาง ส่วนปลายทำเป็นรูปเรียวโค้งปลายสะบัด โดยมากจะเป็นรูปร่างที่ตัดทอนความสมจริงออกแล้ว คงไว้ซึ่งเค้าโครงรูปนกเท่านั้น

ใบระกา คือ ส่วนที่มีรูปทรงเป็นครีบที่มีลักษณะเรียว โค้งและปลายแหลมคล้าย ปลายมีด กลางครีบด้านหน้าถากเป็นสันนูน วางเรียงประดับตกแต่งอยู่ระหว่างช่อฟ้า และหางหงส์บนขอบสันบ่าด้านบนตลอดแนวของตัวลำยอง ในส่วนของใบระกานี้พบ ว่า บางแห่งใช้กระหนกรูปทรงต่างๆแทนครีบปลายแหลม

หางหงส์ คือ ส่วนประดับรูปทรงคล้ายหงส์ติดอยู่ปลายด้านล่างของเครื่องลำยอง โดยมากมักทำเป็นรูปโครงของนาคสามเศียรซ้อนกัน แต่ยังพบว่าหางหงส์ของเครื่อง ลำยองบางชุด ปรากฏการนำนาคมาประกอบโดยทำเป็นเศียรนาคหนึ่งเศียรก็มี

ตัวลำยอง คือ ส่วนขององค์ประกอบสำคัญของเครื่องลำยอง เป็นส่วนที่ใช้ยึด ช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ โดยพาดอยู่บนหลัง ‘แป’ ทำหน้าที่ปิดเครื่องมุงหลังคาด้าน สกัด ด้วยลักษณะดังกล่าว ทำให้ตัวลำยองนี้คล้ายลำตัวของนาคที่เลี้อยรอบกรอบ ของหน้าบันซึ่งมีหัวอยู่ที่ส่วนที่เรียกว่าหางหงส์

รูปแบบของเครื่องลำยองเหล่านี้เป็นที่คุ้นตากันดีอยู่แล้ว หากแต่ยังมีช่อฟ้าอีกรูปแบบหนึ่งที่มีความน่าสนใจไม่น้อย นั่นคือ ‘ช่อฟ้านกเจ่า’

ช่อฟ้านกเจ่า เป็นรูปแบบของช่อฟ้าชนิดหนึ่ง ลักษณะคล้ายหัวนก สร้างอย่าง สมจริงมีจะงอยปากงุ้มแหลม และส่วนหัวเป็นเปลว

โดยรูปแบบของช่อฟ้านกเจ่านี้ สร้างขึ้นในรัชกาลของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ เรียกได้ว่าเป็นแบบพระราชนิยม โดยปรากฏช่อฟ้าลักษณะนี้ที่วัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม วัดโสมนัสวิหาร กรุงเทพมหานคร

นอกจากนี้ยังพบว่าหอพระคันธารราษฎร์ ในพระบรมมหาราชวัง ซึ่งสร้างขึ้นใน สมัยรัชกาลที่ ๔ เพื่อประดิษฐานพระคันธารราษฎร์ และพระแท่นมนังคศิลาอาสน์ ของสมเด็จพระร่วงเจ้ากรุงสุโขทัย ปรากฏช่อฟ้านกเจ่าที่เครื่องลำยองอันแสดงสัญลักษณ์ของศิลปะแบบพระราชนิยมด้วย

ข้อสังเกตที่น่าสนใจประการหนึ่งนั่นคือ การที่ช่อฟ้าที่เป็นเครื่องกระเบื้องปรากฏขึ้นมานั้น เห็นจะเกิดขึ้นในคราวแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๓ ซึ่งมีความสนพระทัยในศิลปะแบบจีนมากเป็นพิเศษ เรียกว่าเป็นแบบพระราชนิยม ช่อฟ้ามักสร้างเป็นลายพฤกษาบ้าง ลายสัตว์มงคลบ้าง เพื่อเป็นการรักษาไม่ให้ช่อฟ้าเกิดความชำรุดอย่างที่สร้างจากไม้ในรัชกาลก่อนๆ

มาถึงสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ได้ดำหนิให้ทำช่อฟ้าลักษณะเดียวกันนี้ แต่ว่ามีความสมจริงมากขึ้น โดยสร้างเป็นรูปนกที่มีจงอยปากงุ้มแหลม เป็นสัญลักษณ์ นอกจากนี้ยังพบว่า ช่อฟ้านกเจ่า สร้างคู่กันกับช่อฟ้าเศียรนาคด้วยเช่นกัน ดังตัวอย่างที่วัดโสมนัสราชวรวิหารและที่วัดมกุฏกษัตริยารามราชวรวิหาร กรุงเทพมหานคร.


[อ่าน สืบศิลป์ ในฉบับอื่น] | [สารบัญ – ก้าวฯที่ ๑๕]

About these ads

4 ตอบกลับที่ นกเจ่า.. เจ้าบินมาแต่หนใด

  1. สวรรค์เสก พูดว่า:

    อืมมมม ช่อฟ้านกเจ่า

    ไม่ค่อยเห็นจริงๆ นั่นแหละครับคุณกีรี

    ดูน่ากลัวจังเลย ดุยังกะหน้าพญาครุฑแนะ

    ขอบคุณครับ

    ด้วยมิตรภาพ

  2. Firyu พูดว่า:

    ขอบคุณครับ สำหรับข้อมูลทำโครงงาน

  3. กีรติ พูดว่า:

    ขอบคุณมากๆค่ะที่ยังติดตามผลงานอ้อยอยู่

    ยินดีที่จะแลกเปลี่ยนความคิดกันเสมอค่ะ

  4. หนิม พูดว่า:

    —–ขอคุนคับบบบบ

    ถ้าหาไม่เจอต้องตกกกกก

    ศิลแน่

    ขอบคุนมากคับที่แบ่งปันความรู้

ใส่ความเห็น

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Connecting to %s

ติดตาม

Get every new post delivered to your Inbox.

%d bloggers like this: