ธรรมจักร : กงล้อแห่งธรรม

keeree.jpg

กีรติ : สืบศิลป์

tamajuk.jpg

เคยมีใครสงสัยบ้างไหมว่า ธรรมจักร ที่คุ้นตากันในศาสนาพุทธนั้นมีที่มาอย่างไร  และจะมีใครรู้บ้างว่า  ครั้งหนึ่งธรรมจักรกลายเป็นผลงานทางศิลปกรรมที่มีความงดงาม  โดดเด่น  จนกลายเป็นเอกลักษณ์ของยุคสมัย  มีรูปแบบที่ต่างกันออกไปมากมาย  ซึ่งช่วงเวลาดังกล่าวนั้นเป็นยุคแรกเริ่มของวัฒนธรรมพุทธศาสนาที่เรียกกันว่า สมัยทวารวดี

สิ่งที่เป็นสัญลักษณ์อย่างเด่นชัดที่สุดของอารยธรรมทวารวดีในพระพุทธศาสนานั้นคือ ‘ธรรมจักร’  โดยมีการขุดค้นพบหลักฐานทางประวัติศาสตร์  เป็น พระธรรมจักรกับกวางหมอบ–สัญลักษณ์แห่งการตรัสรู้และการเผยแผ่พระพุทธศาสนา  (เราสามารถพบธรรมจักรในสมัยทวารวดีได้ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพระนคร ซึ่งจัดแสดงหลักฐานทางโบราณคดีไว้ในห้องทวารวดี) ธรรมจักรนี้มีหลายขนาด  ทั้งที่เป็นสองด้านและด้านเดียว  เป็นทั้งแบบทึบและแบบโปร่ง  โดยมากมักพบกวางหมอบบริเวณใกล้เคียงหรือไม่ก็อยู่คู่กันกับบริเวณที่ค้นพบ  ซึ่ง ‘กวาง’ นั้นหมายถึง สถานที่ที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงปฐมเทศนาแก่เบญจวัคคีย์ (เรียกเต็มว่า “ธรรมจักรกัปปวัตนสูตร”)  คือ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน (ป่ากวาง)

แรกเริ่มเดิมทีนั้นธรรมจักรมีความนิยมอย่างสูงในศิลปะอินเดีย อันเป็นจุดเริ่มต้นของศาสนาพุทธ  ในสมัยที่ยังไม่มีการสร้างพระพุทธรูปนั้นระบบสัญลักษณ์ได้ถูกนำมาใช้แทนความหมายต่างๆดังเช่น  ดอกบัวแทนพระพุทธเจ้าตอนประสูติ,  พระสถูปแทนการปรินิพพาน,  รอยพระพุทธบาทแทนการประทับของพระพุทธองค์

และที่สำคัญ  ธรรมจักรแทนความหมายการประกาศพระพุทธศาสนา  ซึ่งเริ่มใช้มาตั้งแต่สมัยอินเดียโบราณ (พุทธศตวรรษที่ 3) ต่อมาในศิลปะอินเดียแบบ คุปตะ ซึ่งถือว่าเป็นยุคมีความงดงามมากที่สุดนั้นได้เข้ามามีอิทธิพลในวัฒนธรรมศาสนาของอาณาจักรทวารวดีที่ได้เจริญรุ่งเรืองในระดับหนึ่งแล้ว  จึงไม่เป็นที่แปลกใจเลยว่า  เหตุใดทวารวดีจึงมีความนิยมสร้างธรรมจักรอย่างมากเช่นเดียวกัน

ความหมายของธรรมจักรนี้มีนัยแฝงอยู่ประการหนึ่ง  จากเดิมทีเป็นสัญลักษณ์แทนการประกาศพระศาสนาของพระพุทธองค์  และเป็นสัญลักษณ์ที่คงใช้ต่อเรื่อยมา  ทั้งนี้เนื่องจากธรรมจักรเป็นสัญลักษณ์ที่เป็นสากล  แม้ไม่มีบริบทอื่นใดประกอบเลยก็สามารถทำความเข้าใจได้ไม่ยาก  ต่อมาในสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช  พระองค์ได้เผยแผ่พระพุทธศาสนาได้อย่างกว้างขวางและยิ่งใหญ่  ดังปรากฏเสาอโศก  โดยมีส่วนยอดของเสาเป็นที่ประดิษฐานธรรมจักร  อันมีความหมายว่าพระพุทธศาสนาได้เข้ามาถึงดินแดนนั้นๆแล้ว  ซึ่งพ้องกันกับอารยธรรมทวารวดีที่มีอาณาเขตกว้างใหญ่มาก  และดินแดนต่างๆที่อารยธรรมทวารดีเข้าไปถึงนั้นมักจะพบหลักฐานเป็นธรรมจักรอยู่เสมอ  นั่นเป็นการแสดงให้ทราบทางหนึ่งว่า  บริเวณนั้นมีการนับถือศาสนาพุทธด้วยเช่นเดียวกัน  •

kaawss.jpg

About these ads

7 ตอบกลับที่ ธรรมจักร : กงล้อแห่งธรรม

  1. ปลาน้อยฯ พูดว่า:

    เพิ่งจะเคยได้อ่านประวัติของธรรมจักรนี่แหละค่ะ เคยรู้มาบ้างว่าเป็นสัญลักษณ์ของพระพุทธศาสนา แต่ไม่เคยทราบที่มาสักที — แล้วอย่างเรื่องพระพุทธรูปปางต่างๆนี่ล่ะคะ พอจะมีความเป็นมาบ้างไหม?

  2. กีรติ พูดว่า:

    เรื่องพระพุทธรูปปางต่างๆนี่ เล่าแล้วน่าสนุกมากค่ะ

    เดิมทีมีไม่กี่ปางหรอกนะ แต่มาช่วงรัชกาลที่ 3 นี่ ศาสนาพุทธในประเทศไทยรุ่งเรืองเอามากๆเลยล่ะ มีการสร้างพระพุทธรูปปางต่างๆ ไว้เยอะเลย ตามพระพุทธประวัตินี่ล่ะ อย่างไรจะนำมาเขียนบ้างนะคะ

    แต่ถ้าอยากเห็นก่อนล่ะก็ ไปที่พระปฐมเจดีย์ จังหวัดนครปฐมนะคะ ที่นั่น มีพระพุทธรูปปางต่างๆ ให้เราได้ชม ได้ศึกษาค่ะ

    ขอบคุณนะคะที่ให้ความสนใจค่ะ แหม เราก็มาตอบช้าไปหน่อย

  3. แชมป์ พูดว่า:

    ทำไมcopyไม่ได้อ่ะ พี่

  4. แชมป์ พูดว่า:

    กำ
    เซ็งเลยอ่ะ…- -*

  5. atthaphon พูดว่า:

    อยากให้เอาบทบาทของธรรมจักรมาลงเว็บด้วย

  6. atthaphon พูดว่า:

    ขอด่วนได้ไหมครับ

ใส่ความเห็น

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Connecting to %s

ติดตาม

Get every new post delivered to your Inbox.

%d bloggers like this: